Definicja: Zabawy w naśladowanie u dziecka to aktywności, w których dziecko odtwarza gesty, dźwięki, zachowania lub role społeczne na podstawie obserwacji otoczenia, budując reprezentacje poznawcze i kompetencje komunikacyjne: (1) dojrzewanie kontroli uwagi i pamięci roboczej; (2) rozwój mowy i intencji komunikacyjnej; (3) dostępność modeli w relacjach i w zabawie.
Pierwsze naśladowanie prostych gestów i dźwięków może pojawiać się pod koniec pierwszego półrocza życia.
Najbardziej intensywny wzrost naśladownictwa i zabawy „na niby” często przypada między 12. a 24. miesiącem.
Jakość naśladowania zależy od poziomu uwagi wspólnej, sprawności motorycznej oraz rozumienia prostych zależności przyczynowo‑skutkowych.
Zabawy w naśladowanie zwykle zaczynają się od krótkich, powtarzalnych reakcji na zachowania innych osób, a następnie przechodzą w coraz bardziej złożone odgrywanie czynności i ról. Tempo zmian bywa zróżnicowane, a kluczowe są mechanizmy rozwojowe widoczne w codziennych interakcjach.
Synchronizacja społeczna: rośnie skłonność do dopasowania gestu lub dźwięku do partnera interakcji.
Uczenie proceduralne: powtarzanie sekwencji ruchów utrwala schemat działania i ułatwia samodzielne odtwarzanie.
Regulacja emocji: naśladowanie daje przewidywalność i obniża napięcie w nowych sytuacjach społecznych.
Naśladowanie stanowi jeden z najwcześniej obserwowalnych sposobów uczenia się i budowania kontaktu społecznego. Początkowo ma postać prostych reakcji: odwzajemniania uśmiechu, wokalizacji, ruchów dłoni czy rytmu zabawy. Z czasem dziecko zaczyna kopiować sekwencje działań, a także elementy zachowania osób dorosłych i starszych dzieci, które stają się modelami. W drugim roku życia naśladowanie często łączy się z rozwojem rozumienia intencji, wzrostem zasobu słów i kształtowaniem zabawy symbolicznej, czyli „na niby”. W praktyce obserwuje się falowanie: okresy intensywnego powtarzania przeplatają się z etapami skupienia na innych umiejętnościach. Ocena, czy zakres naśladowania jest adekwatny, opiera się nie tylko na wieku, lecz także na jakości kontaktu, elastyczności reakcji i zdolności do uczenia się nowych wzorców w różnych sytuacjach.
Kiedy pojawiają się pierwsze formy naśladowania
Pierwsze przejawy naśladowania mogą występować już w niemowlęctwie, zwykle jako krótkie odpowiedzi na powtarzalne gesty i dźwięki. Najczęściej obserwuje się je w zabawach twarzą w twarz, kiedy dorosły wielokrotnie prezentuje prosty wzorzec.
W pierwszym roku życia dominują formy sensomotoryczne: naśladowanie mimiki, wokalizacji, klaskania, machania czy stukania przedmiotem o podłoże. Kluczowe znaczenie ma powtarzalność, tempo prezentacji oraz to, czy wzorzec jest wyraźny i spójny. W tym okresie naśladowanie bywa krótkotrwałe; dziecko może wykonać pojedynczy element, po czym wraca do eksploracji. Dla oceny rozwoju ważne jest, czy reakcja powstaje w kontekście relacji, a nie wyłącznie jako przypadkowe powtórzenie ruchu. Wraz z dojrzewaniem układu nerwowego rośnie zdolność do imitacji opóźnionej, czyli odtwarzania zachowania po przerwie czasowej.
W różnych rodzinach wzorce pojawiają się w innym czasie, ponieważ różna jest liczba interakcji, styl zabawy i ekspozycja na powtarzalne rytuały.
Naśladowanie a rozwój mowy i komunikacji
Rozwój naśladownictwa jest ściśle powiązany z komunikacją, ponieważ wiele prób imitacji pełni funkcję naprzemiennego „dialogu” gestem lub dźwiękiem. Wzrost częstotliwości naśladowania często towarzyszy skokowi w gaworzeniu i pierwszych słowach.
Naśladowanie dźwięków obejmuje zarówno proste sylaby, jak i intonację. Dziecko może kopiować rytm wypowiedzi lub fragmenty słów, zanim zacznie używać ich znaczeniowo. Naśladowanie gestów komunikacyjnych, takich jak wskazywanie, kiwanie głową czy gest „pa-pa”, wzmacnia intencję komunikacyjną i ułatwia budowanie uwagi wspólnej. Z perspektywy rozwoju języka istotne jest, czy dziecko potrafi imitować na prośbę sytuacyjną (np. w rutynowej zabawie), a także czy rozszerza repertuar o nowe elementy po krótkim modelowaniu. W drugim roku życia pojawia się też naśladowanie ról językowych: udawane rozmowy przez telefon, „czytanie” książki czy komentowanie czynności podczas zabawy.
„Naśladowanie stanowi podstawowy mechanizm uczenia się zachowań społecznych i komunikacyjnych w pierwszych latach życia.”
Jeśli naśladowanie dźwięków utrzymuje się bez postępu w rozumieniu i użyciu gestów, bardziej prawdopodobne jest trudniejsze budowanie intencji komunikacyjnej.
Zabawa „na niby” i naśladowanie ról społecznych
Zabawa symboliczna zwykle rozwija się po okresie intensywnego naśladowania czynności dorosłych i zaczyna się od prostych scenek. Najczęściej obejmuje karmienie lalki, mieszanie w kubku czy „naprawianie” zabawki, czyli odtwarzanie znanych sekwencji.
Między 12. a 24. miesiącem dziecko często przechodzi od imitacji pojedynczego ruchu do łączenia elementów w krótką historię. Naśladowanie ról społecznych obejmuje zachowania opiekuna: pocieszanie, „gotowanie”, sprzątanie, czesanie, a także używanie przedmiotów zgodnie z przeznaczeniem. Stopniowo pojawia się elastyczność: jeden przedmiot może „udawać” inny (np. klocek jako telefon), a czynności są wykonywane w różnych miejscach, nie tylko w identycznym kontekście jak u modela. Dla dojrzałości zabawy znaczenie ma współdzielenie z inną osobą: dziecko naprzemiennie odgrywa i obserwuje, reaguje na zmianę scenariusza i akceptuje korekty bez silnej frustracji.
Jeśli dziecko potrafi odegrać dwuelementową sekwencję, to najbardziej prawdopodobne jest, że mechanizm zabawy symbolicznej zaczyna działać stabilnie.
Co wpływa na tempo pojawienia się naśladownictwa
Tempo rozwoju naśladowania zależy od współdziałania czynników biologicznych i środowiskowych, a nie od jednego „terminu”. Najczęściej istotne są sprawność motoryczna, regulacja uwagi oraz jakość interakcji z dorosłymi.
W zakresie motoryki znaczenie ma kontrola tułowia i rąk, ponieważ umożliwia kopiowanie gestów oraz manipulowanie przedmiotami. Od strony poznawczej ważna jest pamięć robocza i zdolność do utrzymania wzorca na tyle długo, aby go odtworzyć. Czynnikiem relacyjnym jest wrażliwość opiekuna: czy modele są prezentowane w tempie pozwalającym na reakcję, czy występuje naprzemienność oraz czy dziecko dostaje informację zwrotną w postaci uśmiechu, pauzy i powtórzenia. Wpływ ma też liczba okazji do obserwacji innych dzieci, choć sama ekspozycja nie zastępuje kontaktu twarzą w twarz. U części dzieci widoczne bywa silne naśladowanie wybiórcze: tylko wybranych osób, jednego rytuału lub jednej kategorii bodźców.
Próba powtórzenia nowego gestu po trzykrotnym modelowaniu pozwala odróżnić przejściową nieśmiałość od trudności w uczeniu imitacyjnym bez zwiększania ryzyka błędów.
Kiedy potrzebna jest konsultacja specjalistyczna
Konsultacja bywa zasadna, gdy naśladowanie nie pojawia się w ogóle lub ma bardzo ograniczony zakres mimo wielu okazji do modelowania. Znaczenie ma także brak postępu w czasie oraz towarzyszące trudności w kontakcie społecznym.
W sygnałach ostrzegawczych często wymienia się brak naśladowania prostych gestów w końcówce pierwszego roku życia, brak reakcji na zabawy naprzemienne oraz nieobecność wskazywania i uwagi wspólnej w drugim roku życia. Niepokój może budzić też sytuacja, gdy dziecko nie uczy się nowych zachowań przez obserwację, a opiera się wyłącznie na samodzielnej eksploracji bez dzielenia przeżycia z inną osobą. Ocena specjalistyczna zwykle obejmuje wywiad rozwojowy, obserwację interakcji i analizę profilu komunikacyjnego, bez opierania się na pojedynczym „teście z jednego dnia”. Wczesne wsparcie najczęściej koncentruje się na zwiększaniu liczby krótkich, przewidywalnych sekwencji naśladowania i na wzmacnianiu uwagi wspólnej.
„Ocena naśladowania powinna uwzględniać zarówno gesty, jak i naśladowanie czynności na przedmiotach oraz reakcję dziecka na modelowanie w interakcji.”
Przy braku postępu przez kilka miesięcy i równoczesnych trudnościach w uwadze wspólnej najbardziej prawdopodobne jest, że potrzebna jest pogłębiona ocena rozwoju komunikacji.
Jak odróżnić naśladowanie rozwojowe od powtarzania bez funkcji
Naśladowanie rozwojowe ma cel społeczny lub poznawczy, a powtarzanie bez funkcji częściej utrzymuje się niezależnie od kontekstu i reakcji otoczenia. Różnicę najłatwiej uchwycić, obserwując elastyczność i możliwość przerwania sekwencji bez silnego dyskomfortu.
W naśladowaniu rozwojowym dziecko zwykle spogląda na partnera interakcji, oczekuje odpowiedzi, potrafi włączyć nowy element zaprezentowany przez dorosłego i modyfikować działania w zależności od sytuacji. W powtarzaniu bez funkcji ruch lub dźwięk może być bardzo podobny za każdym razem, bez naprzemienności i bez sygnałów oczekiwania na odpowiedź. Znaczenie ma też zakres repertuaru: dzieci rozwijające naśladowanie zwiększają liczbę gestów i czynności, a nie ograniczają się do jednego schematu. Pomocne bywa porównanie, czy dziecko potrafi naśladować czynność na przedmiocie (np. mieszanie łyżeczką) oraz czy potrafi naśladować gest bez przedmiotu (np. klaskanie). Brak jednego z tych torów nie przesądza o zaburzeniu, ale zawęża obraz funkcjonowania.
Ocena elastyczności, czyli zdolności do zmiany tempa lub kolejności ruchu, pozwala odróżnić imitację społecznie ukierunkowaną od utrwalonej czynności samostymulacyjnej bez zwiększania ryzyka błędów.
Jakie źródła są bardziej wiarygodne: publikacje naukowe czy poradniki?
Publikacje naukowe są zwykle bardziej weryfikowalne, ponieważ opisują metodę, próbę i ograniczenia oraz podlegają recenzji, co ułatwia ocenę jakości dowodów. Poradniki mogą być użyteczne, gdy jasno wskazują autorstwo, kwalifikacje i odwołują się do sprawdzalnych standardów, ale ich treść bywa mniej kontrolowana. Najwyższy poziom zaufania daje zgodność kilku formatów: wytycznych instytucji, przeglądów badań i opisów klinicznych z określonym zakresem zastosowania. Kryterium selekcji stanowi też spójność terminów, możliwość sprawdzenia tez oraz jawne rozróżnienie obserwacji od interpretacji.
Orientacyjna oś czasu rozwoju naśladowania
Wiek orientacyjny
Typowa forma naśladowania
Co świadczy o postępie
6–9 miesięcy
proste gesty i wokalizacje w zabawie
powtarzanie po krótkiej pauzie, wzrost liczby reakcji
9–12 miesięcy
czynności na przedmiotach, gesty komunikacyjne
naprzemienność, reagowanie na modelowanie
12–18 miesięcy
sekwencje 2‑krokowe, udawanie użycia przedmiotów
łączenie działań, kopiowanie nowych elementów
18–24 miesiące
zabawa symboliczna, proste role społeczne
elastyczność scenek, większa samodzielność
2–3 lata
rozbudowane scenariusze, dialogi w zabawie
spójna „historia”, współpraca z rówieśnikiem
Pytania i odpowiedzi
Od kiedy dziecko zaczyna naśladować?
Pierwsze formy naśladowania mogą pojawić się już w niemowlęctwie, często pod koniec pierwszego półrocza życia, jako krótkie odwzorowanie gestu lub dźwięku. Stabilniejsze naśladowanie zwykle rośnie wraz z rozwojem uwagi wspólnej i pamięci.
Czy brak naśladowania w 12. miesiącu zawsze oznacza problem?
Brak naśladowania w jednym obserwowanym dniu nie jest rozstrzygający, ponieważ liczy się powtarzalność i kontekst. Niepokój rośnie, gdy brak postępu utrzymuje się w czasie i współwystępują trudności w kontakcie, naprzemienności lub wskazywaniu.
Jak wspierać zabawy w naśladowanie bez przeciążania dziecka?
Najczęściej pomaga krótkie modelowanie jednolitego gestu lub czynności w stałym rytmie, z pauzą na reakcję. Skuteczność rośnie, gdy bodźce są proste, a sekwencje mają przewidywalny początek i koniec.
Co jest wcześniejsze: naśladowanie gestów czy dźwięków?
U wielu dzieci gesty i dźwięki rozwijają się równolegle, ale ich tempo może się różnić. Wzorzec rozwojowy ocenia się przez łączny obraz: reakcję na modelowanie, naprzemienność i poszerzanie repertuaru.
Kiedy pojawia się zabawa „na niby”?
Proste elementy zabawy symbolicznej często pojawiają się między 12. a 24. miesiącem, zwykle po okresie intensywnej imitacji czynności na przedmiotach. Dojrzałość tej zabawy widać w elastyczności i łączeniu działań w krótkie sekwencje.
Czy echolalia jest tym samym co naśladowanie?
Echolalia jest powtarzaniem usłyszanych fragmentów mowy i może pełnić różne funkcje, także komunikacyjne. Naśladowanie rozwojowe jest szersze i obejmuje gesty oraz czynności, a jego ocena zależy od kontekstu i celu społecznego.
Źródła
World Health Organization, International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF), 2001
Centers for Disease Control and Prevention, Developmental Milestones, aktualizacje 2022
American Academy of Pediatrics, wytyczne rozwoju i wczesnego wykrywania trudności, 2020–2023
APA Dictionary of Psychology, hasła: imitation, pretend play, aktualizacje bieżące
Przeglądy badań nad zabawą symboliczną i naśladownictwem w rozwoju wczesnodziecięcym, publikacje naukowe, 2015–2024
Naśladowanie zwykle zaczyna się od prostych gestów i dźwięków, a następnie przechodzi w sekwencje działań i zabawę symboliczną. Najbardziej miarodajna ocena opiera się na jakości interakcji, elastyczności i tempie uczenia się nowych wzorców. Gdy postęp jest słaby i współwystępują trudności w komunikacji społecznej, wskazana jest konsultacja rozwojowa.
